نویسنده: مرتضی فرزام

انتخابات در اسلام از اهمیت به‌سزایی برخوردار می‌باشد. چنانچه در صدر اسلام بعد از رحلت پیامبر گرامی اسلام در ثقیفه بنی ساعده حضرت ابوبکر صدیق (رض) توسط شورا به‌عنوان خلیفه اول مسلمین تعیین گردید. که اکثراً آنرا به انتخابات‌های امروزی تشبیه می‌کنند. اما مولفه­های دموکراسی و انتخابات به مفهوم جدید آن بر آمده از تفکر سیاسی غربی و عصر مدرنیته بوده و به مرور زمان رفته رفته جهانشمول شده است، و امروزه در بسیاری از کشورها به عنوان مرجع کسب مشروعیت سیاسی حاکمیت­ها به شمار می‌رود؛ کشورهای که حتی تاکید بر مشروعیت سیاسی مذهبی و دینی دارند هم به انتخابات تن داده اند. در افغانستان نیز با مروری بر تاریخ سیاسی آن دیده می­شود که اگر بحث انتخاب­های جرگه­یی مثل انتخاب احمدشاه ابدالی را در زمره انتخابات نیاوریم و منظور از انتخابات به مفهوم جدید و امروزی آن باشد و حق رای مردم ملاک باشد، چنین انتخاباتی ریشه در افکار سیاسی روشنفکران این سرزمین دارد، چنانچه جنبش مشروطیت اول و دوم در راستای اهدافی مشروط ساختن حکومت تحت نظر نمایندگان ملت و تاسیس شورای ملی از راه انتخابات آزاد نمایندگان مردم شکل گرفت و روشنفکرانِ چون: محمود طرزی، امان الله خان، میر غلام محمد غبار و محمدصدیق فرهنگ و همفکران آن‌ها در این راستا تلاش­های زیادی انجام دادند. البته باید یادآور شد که احزاب کمونیستی خلق و پرچم نیز پیش از کودتای شان خواهان انتخابات پارلمانی بودند و احزاب اسلامی هم انتخابات را قبول داشتند. با این مقدمه پیشینه انتخابات در افغانستان را به‌صورت مختصر به بررسی می­گیریم.

اولین قانون اساسی که در آن انتخابات رسمیت یافت در زمان امان الله خان که خود از اعضای مشروطه دوم نیز بود تصویب شد، این قانون که اولین قانون اساسی افغانستان نیز است با نام «نظام نامه دولت عالیه افغانستان» در سال 1923م/1302 در 73 ماده تصویب و به اجرا گذاشته شد، اما امان الله خان نتوانست انتخاباتی برگزار کند (غبار، 1393: 845؛ فرهنگ، 1380: 366؛ ارزگانی، پیشینه انتخابات شورای ملی در افغانستان: 66).

دومین قانون اساسی در زمان محمد نادر خان در سال 1309 تصویب شد، این قانون در ظاهر شکل مشروطه داشت ولی صلاحیت­های کشور، بین شاه و قشر روحانی تقسیم شده بود، بر اساس ماده­های 27 تا 70 این قانون اساسی شورای ملی مرکب از دو مجلس شورای ملی و مجلس اعیان به وجود آمد، مجلس شورای ملی 116 نفر نماینده داشت که توسط شهروندان مرد بالای بیست سال از هر ولایت یک نفر و از کابل دو نفر به‌صورت علنی و شفاهی انتخاب می شدند (فرهنگ، 1380: 414). هم چنان در سال 1309 اصول نامه­ای برای انتخاب اعضای شورای ملی و شوراهای ولایتی نوشته شد، اما انتخابات به معنای واقعی آن برگزار نشد. با کشته شدن نادر شاه پسرش ظاهر شاه به قدرت رسید، دوره او را مورخین، دموکراسی اول یا تمرین دموکراسی نامیده اند، زیرا شاه و شاه محمود در بیانیه­های شان هدف خود را استقرار دموکراسی، آزادی­های سیاسی و مدنی، انتخابات و مطبوعات آزاد اعلام می­کردند. در این دوره روشنفکران روزنامه راه انداختند، سازمان­های سیاسی تشکیل دادند و اولین انتخابات نسبتا دموکراتیک را برگزار کردند، در سال 1328 تاریخ انتخابات دوره هفتم شورای ملی فرا رسید و حکومت بدون مداخله آن را در کابل به‌صورت سری و کتبی و در ولایات به‌صورت علنی برگزار کرد. لذا روشن‌فکرانِ مانند دکتر عبدالرحمن محمودی و میر غلام محمد غبار از شهر کابل، گل پاچا الفت از جلال آباد، محمد کریم نزیهی از اندخوی، صلاح الدین سلجوقی از هرات، عبدالحی حبیبی از کندهار، سید محمد دهقان از بدخشان و... به این شورا راه یافتند و گفته می­شود که بهترین دوره در تاریخ پارلمان­های کشور بوده است (غبار، 1393: 868؛ فرهنگ، 1380: 455).

اعضای پارلمان هشتم انتصابی بوده و توسط حکومت تعیین می­گردید، در این دوره رای­گیری سری و کتبی نبود. پارلمان نهم و دهم در دوره داوود خان تشکیل شد (سعادت، 1396: 345؛ فرهنگ، 1380: 496). داوود خان در ده سال نخست وزیری خود اجازه نداد انتخاباتی برگزار شود. با پایان نخست وزیری داوود خان در سال 1343، قانون اساسی جدید نوشته شد. در قانون اساسی آن زمان نوشته شد که دیگر هیچ کسی از خاندان سلطنتی حق ندارد نخست وزیر شود یا به پارلمان راه یابد. این امر زمینه را برای برگزاری انتخابات نسبتا شفاف فراهم کرد (فرهنگ، 1380: 496). با تصویب قانون اساسی جدید در سال 1343 پارلمان دوازدهم در سال 1344 تشکیل شد، انتخابات پارلمانی آن سال نسبتا شفاف بود. نمایندگان احزاب سیاسی در پارلمان راه یافت، برای اولین بار 4 زن در پارلمان راه یافت، اناهیتا راتب زاد و رقیه ابوبکر از کابل، معصومه عصمتی از قندهار و خدیجه احراری از هرات نمایندگان زن پارلمان وقت بود. در اواخر سال 1348 پارلمان سیزدهم تشکیل شد. در کل دوره­های دوازدهم و سیزدهم را به لحاظ دخالت اعضای ولسی جرگه در ساختار حکومت و قدرت و تحت فشار قراردادن نخست وزیر و شکل‌گیری نیروهای منسجم و فعال مانند حزب خلق و پرچم می­توان از مهمترین پارلمان­های کشور تلقی کرد. دهه دموکراسی با کودتای سفید داوود خان در سال 1352 به پایان رسید، پارلمان منحل شد، هر چند قانون اساسی 1355 داوود خان پارلمانی به نام «ملی جرگه» دارای یک مجلس در نظر گرفته شد؛ اما این قانون اصلا به مرحله تطبیق نرسید. در سال 1367 و در دوره حکومت نجیب الله بار دیگر شورای ملی بعد از 14 سال وقفه با دو مجلس (ولسی جرگه و سنا) آغاز به کار کرد و انتخابات برای گزینش اعضای پارلمان برگزار شد. بعد از این 13 سال دیگر یعنی تا 18 میزان سال 1383 انتخاباتی در افغانستان برگزار نگردید، بلکه قدرت دست به دست شد.

با سقوط رژیم طالبان و مداخله جامعه جهانی نظم جدید سیاسی در افغانستان شکل گرفت. در قانون اساسی جدید دموکراسی اصل تغییر ناپذیر و بی بدیل تعریف شد، و قدرت واقعی از آن مردم بود. چنانچه اشاره شد در 18 میزان سال 1383 اولین انتخابات ریاست جمهوری در کشور با مشارکت گسترده مردم برگزار شد. در این انتخابات ۲۳ نفر کاندید شدند که پنج تن از کاندیداها انصراف دادند و 18 تن دیگر به رقابت پرداختند. در این انتخابات حامد کرزی با کسب  ۵۵٫4 درصد آرا به عنوان اولین رییس‌جمهور منتخب افغانستان برگزیده شد. در 27 سنبله سال 1384 انتخابات پارلمانی و شوراهای ولایتی برگزار شد. هم چنین انتخابات دوم ریاست جمهوری و شوراهای ولایتی در 29 اسد سال 1388 برگزار شد. این انتخابات به دور دوم کشانیده شد، اما دور دوم آن با کنار رفتن دکتر عبدالله عبدالله یکی از دو نامزد پیشتاز، برگزار نشد و حامد کرزی به عنوان رییس جمهور انتخاب گردید.

انتخابات مجلس شانزدهم در 27 سنبله سال 1389 برگزار گردید. در اين انتخابات بیش از 2600 نامزد شامل بیش از 400 زن برای 249 کرسی پارلمان در سرتاسر افغانستان ثبت‌نام کردند (کمیسیون مستقل انتخابات، 1389). نتایج این انتخابات به جنجال­های سیاسی دامن زد. سرانجام رییس جمهور کرزی دادگاه ویژه انتخابات را ایجاد کرد که این دادگاه حکم تعویض 62 تن از وکلا را - با وجود اینکه پارلمان قبلاً توسط رییس جمهور افتتاح شده بود- صادر نمود. اما رییس جمهور کرزی صلاحيت‌های دادگاه ویژه را به کمیسیون مستقل انتخابات برگرداند. بنابراین، کمیسیون مستقل انتخابات تصامیم دادگاه ویژه را لغو کرد و تنها نه نامزد برنده را که توسط کمیسیون شکایات قبل از صدور اعتبارنامه رد شده بودند و تصامیم مربوط به آن‌ها فاقد اسناد حمایتی بود، را مورد تایید قرار داد.

سومین انتخابات ریاست جمهوری و شورا‌های ولایتی به تاریخ 16 حمل 1393 برگزار گردید. رییس جمهور حامد کرزی با در نظرداشت محدودیت‌های قانونی دیگر واجد شرایط کاندیداتوری نبود. در اين انتخابات از آن‌جایی‌که هیچکدام از نامزدان ریاست جمهوری اکثریت آرا را در دور اول کسب نکردند، دو کاندید پیشتاز، داکتر محمد اشرف غنی و داکترعبدالله عبدالله، آماده رقابت برای دور دوم انتخابات شدند. اتهامات تقلب نتایج نهایی انتخابات را تحت شعاع گرفت و منجر به بازشماری و تفتیش تمام آرا گردید. در نهایت، در میزان 1393 حکومت وحدت ملی شکل گرفت محمداشرف غنی به عنوان رییس جمهور انتخاب و عبدالله عبدالله به عنوان رییس اجراییه آغاز به کار نمود.

انتخابات مجلس هفدهم در 28 میزان 1397 با استفاده از تکنولوژی بایومتریک برگزار گردید. در اين انتخابات بیش از 2000 نامزد شامل بیش از 400 زن برای 239 کرسی پارلمان به استثنای 11 کرسی سهم غزنی در سرتاسر افغانستان ثبت‌نام کردند (کمیسیون مستقل انتخابات، 1398، 28 جوزا). برگزاری این انتخابات با چالش همراه بود، زیرا برای اولین بار در تاریخ انتخابات افغانستان، از دستگاه بایومتریک استفاده گردید، این پدیدهء جدید نتایج انتخابات را تحت شعاع قرار داد، زیرا بعضی از کارمندان روز انتخابات به‌صورت دقیق طرز استفاده از دستگاه را آشنایی نداشتند. این موضوع در اعلان نتایج انتخابات تاثیرات خاص داشت که، بعداً منجر به خلع صلاحیت اعضای کمیسیون مستقل انتخابات گردید. با تکمیل شدن نتایج اعضای این مجلس در بهار 1398، دور هفدهم مجلس افتتاح گردید.

چهارمین انتخابات ریاست جمهوری در ۶ میزان ۱۳۹۸ برگزار شد. در نتیجه نهایی این انتخابات، داکتر محمد اشرف غنی با کسب ۵۰٫۶۴ درصد آراء برنده این انتخابات گردید (کمیسیون مستقل انتخابات، 1398: 29 دلو).

منابع

1.    ارزگانی، مسیح، «پیشینه انتخابات شورای ملی در افغانستان»، گفتمان نو، سال دوم، شماره پنجم، بهار 1384 ش.

2.    غبار، میر غلام محمد، (1390)،  افغانستان در مسیر تاریخ، تهران، عرفان، چاپ، اول (نشر عرفان).

3.    فرهنگ، میر محمد صدیق، (1380)،  افغانستان در پنج قرن اخیر، تهران، نشر عرفان.

4.    سعادت، عوض­علی، (1396)، تاریخ تحولات سیاسی افغانستان معاصر، کابل، انتشارات بنیاد اندیشه، چاپ اول، خزان.

5.    http://www.iec.org.af/pdf/wolesi-jirga-1397-report.pdf

 

شبکه‌های اجتماعی و ویب‌سایت های مرتبط